Czy wiesz, że jeden dzień w kalendarzu może pomieścić w sobie narodziny państwa, premierę kultowego polskiego filmu i jedno z najważniejszych odkryć medycznych w dziejach ludzkości? Ten dzień w historii, jakim jest 14 maja, to prawdziwa skarbnica zdarzeń, które ukształtowały współczesny świat. Sprawdzamy, co wydarzyło się tego dnia na przestrzeni wieków — i gwarantujemy, że niejedna z tych historii Cię zaskoczy. Zapraszamy do lektury wyjątkowego kalendarium historycznego.
Co wydarzyło się 14 maja? Najważniejsze wydarzenia w historii
1607 – Założenie Jamestown, pierwszej stałej angielskiej osady w Ameryce Północnej
To właśnie tego dnia w 1607 roku angielscy osadnicy założyli Jamestown w Wirginii — osadę, która przeszła do historii jako pierwsza trwała kolonia angielska na kontynencie amerykańskim. Wydarzenie to zapoczątkowało jeden z największych procesów migracyjnych i kolonizacyjnych w dziejach świata, prowadząc ostatecznie do powstania Stanów Zjednoczonych. Jamestown przez długi czas balansowało na krawędzi zagłady — głód, choroby i konflikty z rdzennymi mieszkańcami dziesiątkowały kolonistów, a mimo to osada przetrwała. Bez tego dnia historia Ameryki Północnej wyglądałaby zupełnie inaczej.
1796 – Edward Jenner przeprowadza pierwsze skuteczne szczepienie w historii medycyny
Trudno przecenić znaczenie tego, co wydarzyło się tego dnia w 1796 roku. Brytyjski lekarz Edward Jenner zaszczepił ośmioletniego chłopca wirusami ospy krowianki, uzyskując po raz pierwszy w historii odporność biorcy na śmiercionośną ospę prawdziwą. Ten eksperyment, dziś budzący etyczne wątpliwości, dał ludzkości jeden z najpotężniejszych oręży w walce z chorobami zakaźnymi — szczepionkę. Otworzył drogę do wynalezienia preparatów, które w kolejnych stuleciach uratowały setki milionów istnień ludzkich.
1948 – Proklamacja niepodległości Izraela
14 maja 1948 roku o godzinie czwartej po południu czasu lokalnego David Ben Gurion odczytał Deklarację Niepodległości Izraela w Tel Awiwie — dokument, który po niemal dwóch tysiącach lat diasporycznej tułaczki narodu żydowskiego proklamował powstanie nowego państwa na Bliskim Wschodzie. To jedno z najważniejszych wydarzeń politycznych XX wieku, które w ciągu kilku godzin radykalnie zmieniło mapę świata i zapoczątkowało jeden z najdłużej trwających konfliktów w nowożytnej historii. Stany Zjednoczone uznały Izrael zaledwie jedenaście minut po ogłoszeniu niepodległości. Ten dzień w historii do dziś budzi skrajne emocje i jest przedmiotem gorących debat.
1610 – Zabójstwo Henryka IV Burbona, króla Francji
Paryż, 14 maja 1610 roku — ulicami miasta jedzie powóz z królem Francji Henrykiem IV Burbonem. Nagle katolicki fanatyk François Ravaillac zatrzymuje pojazd i kilkukrotnie dźga monarchę nożem. Henryk IV, który zasłynął jako król tolerancyjny i mądry, twórca słynnego Edyktu Nantejskiego zapewniającego wolność wyznania hugenotom, umiera od zadanych ran. Jego następcą zostaje dziewięcioletni syn Ludwik XIII, a kraj na długie lata zapada się w konflikty religijne i dworskie intrygi. Zabójstwo to pozostaje jednym z najbardziej dramatycznych momentów w historii monarchii francuskiej.
1955 – Podpisanie Układu Warszawskiego
W tym dniu w 1955 roku osiem państw bloku wschodniego podpisało w Warszawie Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej, który przeszedł do historii jako Układ Warszawski. Był to bezpośrednia odpowiedź Związku Radzieckiego na wstąpienie Niemiec Zachodnich do NATO. Układ stworzył formalną wojskową strukturę bloku komunistycznego i przez 36 lat stanowił jeden z głównych filarów zimnowojennego ładu w Europie. Dla wielu podpisujących krajów, w tym dla Polski, był symbolem ograniczonej suwerenności i radzieckiej dominacji.
1984 – Premiera „Seksmisji” Juliusza Machulskiego
Można by zapytać, czy istnieje drugi taki film w historii polskiego kina, który po czterech dekadach wciąż bawi, wzrusza i prowokuje do myślenia. Ten dzień w historii polskiej kinematografii zapisał się złotymi literami — 14 maja 1984 roku miała miejsce premiera komedii science fiction „Seksmisja” w reżyserii Juliusza Machulskiego. Film z Jerzym Stuhrem i Olgierd Łukaszewicz w rolach głównych stał się natychmiast kultowy, a cytaty z niego weszły na stałe do popkultury. Co ważne, pod płaszczem absurdalnej komedii kryła się ostra satyra na ówczesną rzeczywistość polityczną PRL-u.
1983 – Śmierć Grzegorza Przemyka, symbol oporu wobec władzy
Jedną z najbardziej poruszających i tragicznych kart w polskim kalendarium historycznym zapisano właśnie 14 maja 1983 roku, kiedy w warszawskim szpitalu zmarł 19-letni maturzysta i poeta Grzegorz Przemyk — pobity dwa dni wcześniej przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej na komisariacie przy ulicy Jezuickiej. Sprawa wstrząsnęła całym społeczeństwem i stała się symbolem brutalności władzy stanu wojennego. Pomimo oczywistych dowodów winy, milicjanci nigdy nie ponieśli odpowiedzialności, a sfabrykowany przez władze proces stał się jednym z największych skandali sądowych PRL. Historia Przemyka doczekała się głośnej ekranizacji w filmie Jana P. Matuszyńskiego „Żeby nie było śladów” z 2021 roku.
1926 – Przewrót majowy: koniec i początek epoki
Sprawdzając co wydarzyło się tego dnia w historii Polski, nie można pominąć dramatycznego finału przewrotu majowego. 14 maja 1926 roku, wobec kontrataku wojsk marszałka Józefa Piłsudskiego, polskie władze konstytucyjne wycofały się do Wilanowa. Wieczorem prezydent Stanisław Wojciechowski złożył urząd, a premier Wincenty Witos podał rząd do dymisji. Trzy dni walk ulicznych w Warszawie kosztowały życie niemal 400 osób. Zamach stanu otworzył w Polsce erę tzw. sanacji — niedemokratycznych rządów obozu Piłsudskiego, które trwały aż do wybuchu II wojny światowej.
Urodzeni 14 maja
George Lucas (1944) – amerykański reżyser i producent filmowy, twórca sagi „Gwiezdne Wojny” oraz serii „Indiana Jones”, jeden z najbardziej wpływowych ludzi w historii Hollywood.
Cate Blanchett (1969) – australijska aktorka, dwukrotna laureatka Oscara, uznawana za jedną z najwybitniejszych artystek swojego pokolenia, znana m.in. z roli Galadrieli w „Władcy Pierścieni”.
Mark Zuckerberg (1984) – amerykański programista i przedsiębiorca, współzałożyciel i dyrektor generalny Facebooka (Meta), jeden z najbogatszych ludzi na świecie, który zrewolucjonizował sposób komunikacji społecznej.
Robert Zemeckis (1952) – amerykański reżyser filmowy, twórca takich klasyków jak „Powrót do przyszłości”, „Forrest Gump” czy „Cast Away”, laureat Oscara za reżyserię.
Frank Sinatra (ur. 1915, zm. 14 maja 1998) – legendarny amerykański piosenkarz i aktor włoskiego pochodzenia, nazywany „Ol’ Blue Eyes”, ikona muzyki XX wieku, której nagrania wciąż słuchają miliony ludzi na całym świecie — tego dnia obchodzimy rocznicę jego śmierci.
Wydarzenia na świecie
1804 – Ekspedycja Lewisa i Clarka – rozpoczęła się słynna wyprawa, która jako pierwsza dotarła drogą lądową do zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej, otwierając erę eksploracji kontynentu.
1908 – Wilbur Wright leci z pasażerem – pionier lotnictwa Wilbur Wright odbył pierwszy w historii lot samolotem z pasażerem na pokładzie, wyznaczając nowy rozdział w dziejach transportu.
1973 – Wyniesienie stacji Skylab na orbitę – Stany Zjednoczone wyniosły na orbitę okołoziemską pierwszą amerykańską załogową stację kosmiczną Skylab, otwierając nowy etap podboju kosmosu.
1963 – The Rolling Stones podpisują kontrakt z Decca Records – tego dnia członkowie legendarnego zespołu złożyli podpisy pod swoim pierwszym kontraktem płytowym, rozpoczynając karierę, która trwa do dziś.
2017 – Emmanuel Macron zaprzysiężony na prezydenta Francji – najmłodszy prezydent w historii V Republiki Francuskiej, Emmanuel Macron, objął urząd głowy państwa, stając się jedną z kluczowych postaci europejskiej polityki przełomu drugiej i trzeciej dekady XXI wieku.
14 maja to dzień, który z niezwykłą mocą przypomina, jak bardzo historia potrafi być gęsta od wydarzeń — od fundamentów medycyny, przez narodziny państw, po polskie dramaty i triumfy kultury. Przeglądając to kalendarium historyczne, trudno oprzeć się refleksji, że każdy dzień kryje w sobie opowieści warte poznania. Zajrzyj jutro — bo 15 maja ma dla nas równie wiele do powiedzenia.
